هیاهو برای هیچ! قطع چند درخت کاج در بهارستان

در روزهای اخیر، جنجال برخی کانال‌های خبری و فعالان مجازی در شهرستان بهارستان، به موضوعی غیرمنتظره معطوف شده است: قطع چند درخت کاج. این رسانه‌ها با تیترهایی چون «مرگ خاموش فضای سبز»، دست اندرکاران را به باد انتقاد گرفته‌اند. اما آیا این هیاهو واقعاً به‌جاست؟ یا اینکه این درختان سوزنی‌برگ، آنقدرها هم که تصور می‌شود برای محیط شهری مفید نیستند؟ شواهد علمی و کارشناسی نشان می‌دهد درخت کاج برای فضای شهری مناسب نیست.

چرا کاج یک درخت ایده‌آل برای فضای شهری نیست؟

برخلاف تصور عمومی که هر درخت سبزی را موهبتی برای محیط زیست می‌داند، انتخاب گونه گیاهی در طراحی فضای سبز شهری، علمی دقیق است. بر این اساس، درخت کاج که زمانی به وفور در تهران و حومه کاشته می‌شد، امروز از دیدگاه بسیاری از کارشناسان، انتخاب مناسبی برای این اکوسیستم نیست. دلایل این امر عبارتند از:

1. آلایندگی هوا به جای پاکسازی: برخلاف باور رایج، تحقیقات نشان می‌دهد درخت کاج نه تنها تصفیه‌کننده قوی هوا نیست، بلکه می‌تواند به آلودگی آن بیفزاید. برگ‌های سوزنی کاج سطح کمی دارند و بر اساس گزارش‌ها، قدرت تولید اکسیژن و تصفیه هوا در آنها «در حد صفر» ارزیابی شده است. مهم‌تر اینکه، این درختان ترکیبات آلی فرار (VOC) مانند «آلفا-پینن» منتشر می‌کنند که در تماس با آلاینده‌های ناشی از خودروها و در حضور نور خورشید، به تشکیل ازون در سطح زمین — یک آلاینده بسیار مضر برای ریه — کمک می‌کند. مطالعات دانشگاه‌های معتبر دنیا نیز کاج را در زمره «بزرگترین آلاینده‌های هوا» معرفی کرده‌اند.
2. تخریب اکوسیستم محلی: کاج رفتاری خودخواهانه با خاک اطراف خود دارد. ریشه‌ها و بقایای این درخت، خاک را به شدت اسیدی می‌کنند، به طوری که پس از قطع آن، برای کاشت هر گونه گیاه دیگری باید خاک تا عمق چند متری تعویض شود. این ویژگی (آللوپاتی) مانع رشد هرگونه گیاه، علف یا بوته دیگری در زیر و اطراف آن می‌شود و تنوع زیستی را از بین می‌برد. نتیجه، ایجاد فضایی «بیروح و مرده» است که حتی پرندگان نیز تمایلی به لانه‌سازی در آن ندارند.
3. افسردگی بصری یا شادی؟ یک بحث بی‌پایان: ادعای تاثیر کاج بر ایجاد فضای افسرده، موضوعی است که در جامعه کارشناسی یک‌پارچگی ندارد. از یک سو، برخی مسئولان شهری معتقدند منظره یکنواخت و همیشه سبز اما فاقد تنوع کاج‌ها می‌تواند خسته‌کننده باشد. از سوی دیگر، برخی کارشناسان ادعا می‌کنند کاج ماده‌ای ترشح می‌کند که باعث آزادسازی «دوپامین» و احساس شادی می‌شود با این حال، حتی طرفداران کاج نیز بر نبود مطالعه علمی قطعی که تاثیر آن را بر افسردگی اثبات کند، اذعان دارند.

راه حل چیست؟ پیشنهاد گونه‌های مفید و مثمر جایگزین

هدف از این تحلیل، ترویج نابودی درختان نیست، بلکه دعوتی است برای بازاندیشی در مدیریت فضای سبز شهری. اگر قرار است درختی قطع و درختی جدید کاشته شود، منطقی است که گونه‌هایی انتخاب شوند که علاوه بر زیبایی، منافع ملموس اکولوژیک و حتی اقتصادی برای شهروندان داشته باشند.

متخصصان فضای سبز شهری تاکید می‌کنند که گونه‌های درختی باید با شرایط اکولوژیک منطقه سازگار باشند. برای شهرستان بهارستان، به جای کاشت مجدد کاج، می‌توان گزینه‌های برتر بسیاری را در نظر گرفت:

• درختان مثمر مقاوم: گونه‌هایی مانند انار، توت، زیتون، انجیر و بادام که نیاز آبی نسبتاً کمی دارند، نه تنها سایه‌انداز و زیبا هستند، بلکه میوه آنها می‌تواند به تغذیه پرندگان و حتی در طرح‌های مشارکتی، بهره‌مندی شهروندان کمک کند.
• درختان بومی سایه‌دار: زبان گنجشک، افرا، بلوط ایرانی و نارون از جمله گونه‌های بومی و سازگار هستند که سایه‌ای گسترده می‌افکنند، در پاکسازی هوا موثرند و اکوسیستم غنی‌تری را پشتیبانی می‌کنند.
• درختان سازگار شناخته شده: بید مجنون و اقاقیا از جمله گونه‌هایی هستند که تاکنون در مناطق مختلف تهران سازگاری خوبی نشان داده‌اند.

جمع‌بندی:
هیاهوی اخیر حول قطع درختان کاج در بهارستان، فرصت مغتنمی است برای آموزش عمومی و ارتقای نگاه تخصصی به فضای سبز. به جای تمرکز بر تعداد اندک درختان حذف‌شده، بهتر است نگاه‌مان را به آینده معطوف کنیم و از مدیریت شهری بخواهیم با یک برنامه علمی و بلندمدت، گونه‌های درختی پربازده، سازگار و مفید را در شهر بکارند. توسعه فضای سبز با این نگاه، نه یک «مرگ خاموش»، که یک «تولد پرشور» برای طبیعت شهری و مردم بهارستان خواهد بود.