شانزدهم آذر، بیش از یک مناسبت تقویمی است؛ یادبود حماسهای که فلسفه وجودی خود را از خون سه دانشجوی دانشگاه تهران در اعتراض به استکبار گرفت. امروز و در آستانه این روز، اما پرسشی مطرح است: چند درصد از نسل جوان امروز از ریشههای تاریخی این نماد مقاومت آگاهی دارند؟ این گزارش مروری بر تاریخچه، فلسفه و ضرورت زندهنگهداشتن یاد آن واقعه دارد.
شانزدهم آذر، بیش از یک مناسبت تقویمی است؛ یادبود حماسهای که فلسفه وجودی خود را از خون سه دانشجوی دانشگاه تهران در اعتراض به استکبار گرفت. امروز و در آستانه این روز، اما پرسشی مطرح است: چند درصد از نسل جوان امروز از ریشههای تاریخی این نماد مقاومت آگاهی دارند؟ این گزارش مروری بر تاریخچه، فلسفه و ضرورت زندهنگهداشتن یاد آن واقعه دارد.
روایت یک فاجعه؛ سه یاس بر فراز دانشگاه
واقعه در ساعتهای آغازین روز ۱۶ آذر سال ۱۳۳۲ و در دانشگاه تهران رخ داد. در آن روز، دانشجویان در اعتراض به دیدار رسمی «ریچارد نیکسون»، معاون رئیسجمهور وقت ایالات متحده، با محمدرضا پهلوی، دست به تظاهرات زدند. این دیدار در شرایطی انجام میشد که تنها چهار ماه از کودتای ۲۸ مرداد همان سال —که با طراحی و اجرای سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و انگلیس به منظور سرنگونی دولت مصدق انجام شد— میگذشت و فضای خفقان و سرکوب شدیدی بر کشور حاکم بود.
تظاهرات دانشجویان، که اعتراضی نمادین به مداخلهگری آمریکا و حاکمیت استبدادی تلقی میشد، با خشونت شدید نیروهای نظامی رژیم مواجه شد. در جریان این یورش، سه دانشجوی جوان به نامهای مصطفی بزرگنیا، احمد قندچی و مهدی شریعترضوی در دانشکده فنی به شهادت رسیدند. این حادثه، دانشگاه را که باید کانون آزادیخواهی باشد، به صحنه نبردی نابرابر تبدیل کرد.
تحلیل یک رخداد؛ چرایی و پیامدهای ۱۶ آذر
حادثه ۱۶ آذر ۳۲، صرفاً یک درگیری داخلی نبود. به تعبیر مقام معظم رهبری که در دیداری با اساتید و دانشجویان در سال ۱۳۸۷ به تبیین این واقعه پرداختند، این رویداد یک «انفجار در فضای ساکت و مختنق» پس از کودتای ۲۸ مرداد بود. ایشان با اشاره به اینکه نیکسون «عامل کودتای ۲۸ مرداد» شناخته میشد، تأکید کردند که «۱۶ آذر مال دانشجوی ضد نیکسون است، دانشجوی ضد آمریکاست». این تحلیل، ماهیت عمیقاً سیاسی و ضداستعماری حرکت آن دانشجویان را آشکار میسازد.
شهادت این سه نفر، چنان بازتابی در جامعه دانشگاهی و روشنفکری ایران داشت که از آن پس، دانشگاه به کانون مبارزه با استبداد و استعمار تبدیل شد و ۱۶ آذر به نماد مقاومت، بیداری و مسئولیتپذیری اجتماعی دانشجو بدل گشت.
امروز و فردای یک نماد؛ ضرورت انتقال میراث
با گذشت بیش از هفت دهه از آن واقعه، این پرسش جدی مطرح است که «چند درصد از جوانان امروزی میتوانند به این پرسش ساده پاسخ دهند که چرا روز ۱۶ آذر به عنوان روز دانشجو انتخاب شده است؟». حفظ و انتقال این میراث تاریخی به نسلهای جدید، که در فضای ارتباطی و چالشهای متفاوتی زندگی میکنند، یک ضرورت انکارناپذیر است. شناخت فلسفه واقعی این روز، به معنای درک ریشههای مبارزه برای استقلال، آزادی و مقابله با زورگویی است، نه صرفاً انجام یک حرکت فرمالیته سالانه.
دانشگاههای امروز ایران، وارث آن خونهای پاک هستند و دانشجوی معاصر، ادامهدهنده راهی است که برایش هزینههای گزافی پرداخت شده است. آگاهی از این تاریخ، دانشجو را در برابر تحریفها مصون میدارد و به حرکتهای او عمق و جهت میبخشد.
جمع بندی
یادآوری واقعه ۱۶ آذر، الزام تاریخی است برای همه ما؛ به ویژه برای دانشجویان شهرستان بهارستان. شایسته است در کنار برگزاری مراسم، تبیین روشن و جذابِ ریشههای تاریخی و پیام اصلی این روز برای نسل جدید در دستور کار قرار گیرد. ۱۶ آذر، روز دانشجویی است که مرزهای علم را درنوردیده و در خط مقدم دفاع از هویت و استقلال ملت خود ایستاده است. وظیفه رسانههای محلی و ملی است که این پیام را فراتر از کلیشهها، زنده و اثرگذار نگاه دارند.
درود بر روح پر فتوح شهدا
