این گزارش به تحلیل لزوم و جایگاه مشارکت واقعی شهروندان در مدیریت شهری شهرستان بهارستان میپردازد. با وجود لزوم نهادینه کردن مشارکت در عرصههای نظارت، تصمیمگیری، اجرا و تصمیمسازی، اقدامات اخیر دو شهرداری (نشست عمومی “آینده شهر من” در گلستان و “فراخوان مشارکت اقتصادی در طرح خیابان غذا” صالحیه) اگرچه حرکت مثبتی است، اما در معرض تبدیل شدن به فعالیتهایی نمایشی و کمبهره قرار دارد. تمرکز بر دو عرصه کلیدی گزارش گری فساد (نظارت) و بودجه ریزی مشارکتی (تصمیم گیری) میتواند بیشترین بازدهی و مشروعیت را برای مدیریت شهری به ارمغان آورده و از فساد و اتلاف منابع جلوگیری کند.
حکمرانی خوب شهری و جایگاه خالی مردم
حکمرانی خوب شهری مستلزم تعاملی پویا، پاسخگو و شفاف بین مدیریت شهری و ذینفعان اصلی آن، یعنی شهروندان است. مشارکت واقعی در چهار عرصه تعریف میشود:
- نظارت و گزارشدهی (سوتزنی): شهروندان به عنوان ناظران همیشه حاضر، تخلفات و فساد را رصد و گزارش میکنند و نسبت به تخلف و جریمه ی متخلف، حایزه دریافت می کنند.
- تصمیمگیری (مانند بودجهریزی مشارکتی): مردم در تخصیص منابع و اولویتبندی پروژهها مستقیم نظر میدهند.
- اجرا: مشارکت پیمانکاری در عملیاتیسازی پروژهها.
- تصمیمسازی (جمعسپاری قوانین و طرحها): استفاده از خرد جمعی در تدوین قوانین، طرحهای توسعه و راهحلها.
متأسفانه در شهرستان بهارستان، بسترهای نهادینه، شفاف و با ضمانت اجرایی برای این مشارکت وجود ندارد. این خلأ منجر به فاصله گرفتن مدیریت شهری از دغدغههای واقعی مردم، کاهش اعتماد عمومی و احتمال افزایش ناکارآمدی و افزایش شاخص ادراک فساد تا 80 درصد شده است.
تحلیل دو اقدام اخیر: فرصتی برای عبور از نمایش؟
در آستانه انتخابات، دو شهرداری اقداماتی را به نام مشارکت آغاز کردهاند:
- نشست عمومی “آینده شهر من – گلستان” (مربوط به طرح جامع): این نشست ذیل عرصه “تصمیمسازی” قرار میگیرد. خطر آن است که به جلسهای یکطرفه برای اطلاعرسانی یا جمعآوری نظرات پراکنده بدون بازخورد و تضمین تأثیر تبدیل شود. موفقیت آن منوط به آن است که آیا نظرات مستند و اولویتبندی شده مردم، مستقیماً در بازنگری نهایی طرح جامع اعمال و نحوه تأثیر آن به صورت شفاف اطلاعرسانی خواهد شد یا خیر.
- فراخوان مشارکت اقتصادی در “طرح خیابان غذا”: این اقدام عمدتاً در حیطه “اجرا” و جذب سرمایه خصوصی است. هرچند مفید، اما مشارکت را به نقش “سرمایهگذار” یا “مصرفکننده نهایی” تقلیل میدهد. این طرح فاقد عمق مشارکت در “تصمیمگیری” درباره مکان، طراحی، قوانین حاکم بر آن و “نظارت” بر اجرای پیمانکار است. سؤال کلیدی: آیا سازوکاری برای نظارت جمعی شهروندان بر کیفیت اجرا، قیمتگذاری و تعهدات پیمانکار پیشبینی شده است؟
نقد و راهکار: اولویت مشارکت با نظارت و تصمیمگیری است
حرکت به سمت مشارکت ستودنی است، واقعا ستودنی است! اما باید از دام “مشارکت نمایشی” پرهیز کرد. بزرگترین مزیت مشارکت، نه در عرصه اجرا (که میتواند برونسپاری شود)، بلکه در دو عرصه زیر است که در بهارستان مغفول مانده:
- نظارت مردمی (سوتزنی): شهروندان به دلیل اشراف محلی، بهترین ناظران بر تخلفات ساختمانی، کیفیت نازل پروژهها، رانتخواری و فساد احتمالی در بدنه شهرداری هستند. راهکار: استقرار سامانههای الکترونیک ساده، محافظت شده و پاسخگو برای گزارشدهی ناشناس و پیگیری علنی گزارشها و ایجاد نظام انگیزشی با سیستم جایزه.
- تصمیمگیری مشارکتی (بودجهریزی): تعیین اولویتهای هزینه بودجه شهرداری (مثلاً بین “بهبود پارک محله الف” یا “آسفالت معبر ب”) توسط خود ساکنان هر محله. راهکار: اجرای آزمایشی “بودجهریزی مشارکتی محلهای” با رایگیری شفاف بر بستر آنلاین و حضوری برای پروژههای کوچک.
جمعبندی و پیشنهاد
اقدامات اخیر شهرداریهای منطقه اگر گام اولی برای ایجاد اعتماد باشد، مثبت ارزیابی میشود. اما این اقدامات باید به سمت نهادسازی برای مشارکت در عرصههای حسّاستر نظارت و تصمیمگیری سوق داده شوند. مشارکت تنها وقتی از نمایش به واقعیت تبدیل میشود که:
- مستمر (نه فقط در آستانه انتخابات) و نهادینه باشد.
- تأثیرگذاری آن بر تصمیم نهاد حاکم شفاف و قابل رهگیری باشد.
- در اولویتبندیهای مردم (مانند نظارت بر فساد و تخصیص بودجه) ورود کند، نه فقط در موضوعات از پیش تعریف شده مدیریت شهری.
پیشنهاد برنامه عمل برای شهرداری های بهارستان:
| عرصه مشارکت | اقدام کوتاهمدت (نمایشی/آغازین) | اقدام بلندمدت (واقعی/نهادینه) |
|---|---|---|
| نظارت و گزارشدهی | تصویب قانون گزارش دهی تخلف و تخصیص جایزه (مثلا 20 درصد از تخلف کشف شده یا 100 درصد جریمه متخلف) در بستری شفاف | ایجاد “کارگروه مشترک نظارت مردمی” با حضور نمایندگان معتمد محلات اسلامی برای پیگیری علنی گزارشهای مهم. |
| تصمیمگیری | نظرسنجی عمومی درباره ساخت یک پروژه محلی کوچک. | اجرای “بودجهریزی مشارکتی” برای تخصیص حداقل 50٪ از بودجه عمران محلات به انتخاب مستقیم ساکنان. |
| تصمیمسازی | برگزاری نشست “آینده شهر من” برای طرح جامع. | جمعسپاری عمومی طرح های بالادستی |
| اجرا | فراخوان مشارکت اقتصادی در “خیابان غذا”. | جذب “پیمانکار محلی” برای ایجاد اقتصاد پویای شهری. |
عبور از مشارکت نمایشی به حکمرانی مشارکتی، نیازمند عزم سیاسی، شفافیت، پذیرش نظارت مردم بر قدرت و سرمایهگذاری بر نهادهای مدنی محلی و از همه مهم تر “اراده و عزم قوی برای مبارزه با فساد و افزایش بهره وری است.
گزارش تحلیلی؛ حجت سلطانی
